آموزش کامل انواع جملات شرطی + مثال، تمرین و تست

گرامر زبان انگلیسی یک «ماشین زمان» مخفی دارد که اسمش را «جملات شرطی» گذاشته‌اند! با این ماشین زمان (و کلمه جادویی If) می‌توانید به گذشته بروید و حسرت بخورید، یا به آینده سفر کنید و شرط بگذارید، یا همین حالا در دنیای رویا سِیر کنید! اما یک نکته مهم وجود دارد: اگر دکمه‌های این ماشین را اشتباه بزنید، منظورتان زیر و رو می‌شود! در این مقاله یاد می‌گیریم چطور مثل یک راننده حرفه‌ای، پشتِ فرمانِ انواع جملات شرطی بنشینیم.

جملات شرطی (Conditional Sentences) چیست؟

جمله شرطی، جمله‌ای است که از دو بخش ساخته شده:

1. بخش شرط (If-Clause): بخشی که با If (اگر) شروع می‌شود و «شرط» را بیان می‌کند.
2. بخش نتیجه (Main Clause): بخشی که «نتیجه» یا «جوابِ» آن شرط را بیان می‌کند.

به زبان ساده: اگر (X) اتفاق بیفتد، آن‌وقت (Y) پیش می‌آید.

• If it rains, (اگر باران ببارد) «بخش شرط»
• I will get wet. (من خیس خواهم شد) «بخش نتیجه»

در زبان انگلیسی، انواع اصلی جملات شرطی ما چهارتاست (و البته چند مدل ترکیبی) که هر کدام، یک «زمان» و یک «درصد از واقعیت» را نشان می‌دهند. بیایید آن‌ها را دانه به دانه زیر ذره‌بین ببریم.

جمله شرطی نوع صفر (Zero Conditional)

جملات شرطی نوع صفر، بی‌دردسرترین در میان انواع جملات شرطی است. ما از آن برای حرف زدن از «واقعیت‌های علمی»، «عادت‌های همیشگی» و «قوانین کلی» استفاده می‌کنیم. در واقع، هر زمان که اتفاق افتادنِ «بخش شرط» (If-Clause)، بی‌برو و برگرد به «بخش نتیجه» (Main Clause) ختم شود.

در این نوع، «اگر» (If) حکمِ «وقتی که» (When) را دارد.

ساختار شرطی نوع صفر

ساختار این جمله ساده و سرراست است: هر دو بخش جمله به زمان «حال ساده» (Simple Present) هستند.

If + حال ساده , حال ساده

(If + Simple Present, … Simple Present)

راستی اگر دوست دارید این مبحث را به صورت ریشه‌ای و با جزئیات کامل‌تر یاد بگیرید، پیشنهاد می‌کنیم نگاهی به مقاله آموزش گرامر جملات شرطی انگلیسی بیندازید؛ ما قبلا سیر تا پیاز این گرامر را بررسی کرده‌ایم.

کاربرد (برای حقایق علمی و عادت‌ها)

ما از این نوع شرطی استفاده می‌کنیم تا بگوییم: «هر وقت این بشود، آن هم می‌شود.»

۱. برای حقایق علمی (Scientific Facts):

• If you heat ice, it melts. (اگر یخ را گرم کنی، آب می‌شود.)
  • (این یک قانون همیشگی طبیعت است.)
• If water reaches 100 degrees Celsius, it boils. (اگر آب به ۱۰۰ درجه برسد، می‌جوشد.)

۲. برای عادت‌های همیشگی (General Habits):

• If I am tired, I go to bed early. (اگر خسته باشم، زود به رختخواب می‌روم.)
  • (این عادت همیشگی من است.)
• If he doesn’t eat breakfast, he gets hungry very quickly. (اگر او صبحانه نخورد، خیلی زود گرسنه می‌شود.)

مثال‌های کاربردی برای شرطی نوع صفر

• If plants do not get sunlight, they die. (اگر گیاهان نور خورشید نگیرند، می‌میرند.)
• If you press that button, the machine turns on. (اگر آن دکمه را فشار دهی، دستگاه روشن می‌شود.)
• My teacher gets annoyed if I am late for class. (معلمم عصبانی می‌شود اگر برای کلاس دیر کنم.)
• If you mix blue and yellow, you get green. (اگر آبی و زرد را مخلوط کنی، سبز به دست می‌آوری.)
• People get upset if you don’t say “please”. (مردم ناراحت می‌شوند اگر «لطفا» نگویی.)

جمله شرطی نوع اول (First Conditional)

اینجا جایی است که کم‌کم وارد دنیای احتمالات می‌شویم. شرطی نوع اول، پُرکاربردترین نوع در میان انواع جملات شرطی در مکالمات روزمره است.

ما از آن برای صحبت درباره یک موقعیت واقعی و امکان‌پذیر در آینده استفاده می‌کنیم. یعنی شرط ما (If-Clause) چیزی است که واقعا ممکن است رخ بدهد، و نتیجه‌ آن (Main Clause) هم پیامد منطقی آن اتفاق است.

ساختار شرطی نوع اول

در اینجا، بخش شرط به زمان «حال ساده» ظاهر می‌شود، اما بخش نتیجه به آینده ساده (معمولا با will) ظاهر می‌شود.

If + حال ساده , … + will + فعل ساده

(If + Simple Present, … will + Base Verb)

فوت کوزه‌گری: بزرگ‌ترین تله زبان‌آموزان در این بخش این است که بخش If را هم با will می‌آورند. این در فارسی رایج است (اگر باران خواهد بارید…) اما در انگلیسی اشتباه است.

• نادرست: If it will rain, I will stay home.
• درست: If it rains, I will stay home.

کاربرد (آینده محتمل)

ما از این نوع شرطی برای صحبت درباره برنامه‌ها، هشدارها، قول‌ها و پیش‌بینی‌های عقلی و منطقی استفاده می‌کنیم.

۱. برای برنامه‌ریزی (Planning):

• If I have time tomorrow, I will call you. (اگر فردا وقت داشته باشم، به تو زنگ خواهم زد.)
  • (ممکن است وقت داشته باشم، ممکن است نداشته باشم. یک احتمال واقعی است.)

۲. برای هشدار دادن (Warning):

• If you touch that wire, you will get an electric shock. (اگر به آن سیم دست بزنی، دچار شوک الکتریکی خواهی شد.)

۳. برای قول دادن (Making Promises):

• If I see him, I will give him your message. (اگر او را ببینم، پیغامت را به او خواهم داد.)

مثال‌های کاربردی برای شرطی نوع اول

• If we hurry, we will catch the bus. (اگر عجله کنیم، به اتوبوس خواهیم رسید.)
• If she studies hard, she will pass the exam. (اگر او سخت درس بخواند، امتحان را قبول خواهد شد.)
• What will you do if they don’t accept your offer? (چه خواهی کرد اگر آن‌ها پیشنهادت را قبول نکنند؟)
• If you don’t apologize, she will be very angry. (اگر عذرخواهی نکنی، او خیلی عصبانی خواهد شد.)
• I won’t go if you don’t come with me. (من نخواهم رفت اگر تو با من نیایی.)

نکته پیشرفته: به جای will، می‌توانیم از افعال مُدال (Modal Verbs) دیگر مانند can, may, might یا should هم در بخش نتیجه استفاده کنیم تا رنگ و بوی جمله را عوض کنیم:

• If you finish your homework, you can watch TV. (می‌توانی تلویزیون ببینی – اجازه)
• If it’s sunny tomorrow, we might go to the park. (شاید به پارک برویم – احتمال ضعیف‌تر)
• If you feel sick, you should see a doctor. (باید دکتر ببینی – توصیه)

جمله شرطی نوع دوم (Second Conditional)

«اگر این‌طور می‌شد، آن‌طور می‌شد.» (رویای حال)

به قسمت شیرین ماجرا رسیدیم! شرطی نوع دوم، پاشنه آشیل بسیاری از زبان‌آموزان فارسی‌زبان است، چون ساختار آن کمی قلق دارد.

ما از شرطی نوع دوم برای صحبت درباره موقعیت‌های «غیر واقعی»، «خیالی» یا «دور از ذهن» در زمان حال یا آینده استفاده می‌کنیم.

این، شرطیِ «رویاپردازی» و «کاشکی گفتن» است.

ساختار شرطی نوع دوم

اینجا همان جایی است که گرامر انگلیسی یک کلک می‌زند! ما از زمان «گذشته ساده» (Simple Past) استفاده می‌کنیم، اما منظورمان «حال» است.

If + گذشته ساده , … + would + فعل ساده

(If + Simple Past, … would + Base Verb)

• If I had a million dollars… (اگر یک میلیون دلار داشتم…)
  • (شکل فعل «گذشته» است، اما منظورم «الان» است. من الان این پول را ندارم.)
• …I would buy a big house. (…یک خانه بزرگ می‌خریدم.)
  • (نتیجه‌ی آن رویایِ الانی است.)

فوت کوزه‌گری: If I were you

در شرطی نوع دوم، یک قانون طلایی وجود دارد. در نوشتار رسمی (و برای اینکه سطح بالای زبان خود را نشان دهید)، برای تمام فاعل‌ها (حتی I, He, She, It) به جای was از were استفاده می‌کنیم.

• If I were you, I would accept the job. (اگر من جای تو بودم، آن شغل را قبول می‌کردم.)
• If he were taller, he could play basketball. (اگر او قدبلندتر بود، می‌توانست بسکتبال بازی کند.)

استفاده از If I was you… در مکالمات روزمره بسیار رایج است، اما در آزمون آیلتس، استفاده از were عیار زبان شما را بالا می‌برد.

کاربرد (حال یا آینده غیر واقعی، آرزو)

۱. برای آرزو و رویا (Wishes & Dreams):

• If I lived in Japan, I would eat sushi every day. (اگر در ژاپن زندگی می‌کردم [که نمی‌کنم]، هر روز سوشی می‌خوردم.)
• If I spoke English fluently, I wouldn’t need this article. (اگر انگلیسی را روان صحبت می‌کردم [که نمی‌کنم]، به این مقاله نیاز نداشتم.)

۲. برای دادن توصیه (Giving Advice):

• If I were you, I would tell her the truth. (اگر جای تو بودم، حقیقت را به او می‌گفتم.)

۳. برای موقعیت‌های خیالی یا بسیار بعید (Hypothetical):

• What would you do if you saw a ghost? (چه می‌کردی اگر یک روح می‌دیدی؟) (دیدن روح بسیار بعید است.)
• If aliens landed on Earth, I would try to communicate with them. (اگر فضایی‌ها روی زمین فرود می‌آمدند، سعی می‌کردم با آن‌ها ارتباط برقرار کنم.)

نکته پیشرفته: باز هم می‌توانیم به جای would، از could (برای بیان توانایی) یا might (برای بیان احتمال ضعیف‌تر) استفاده کنیم:

• If I had more money, I could buy that car. (می‌توانستم آن ماشین را بخرم – توانایی‌اش را می‌داشتم)
• If he tried harder, he might succeed. (شاید موفق می‌شد – احتمال ضعیف)

جمله شرطی نوع سوم (Third Conditional)

«اگر آن‌طور شده بود، این‌طور شده بود.» (حسرت گذشته)

به پُرماجراترین و آخرین نوع از انواع جملات شرطی اصلی خوش آمدید! شرطی نوع سوم، سفر در زمانِ گرامر انگلیسی است.

ما از آن برای صحبت درباره «گذشته‌ی غیر واقعی» استفاده می‌کنیم. یعنی درباره چیزی که در گذشته اتفاق افتاده (یا نیفتاده) و ما داریم تصور می‌کنیم که «اگر» جور دیگری می‌شد، نتیجه‌اش در همان گذشته چه می‌شد.

این، شرطیِ «حسرت»، «پشیمانی»، «سرزنش» و «اگرهای» سوخته‌ گذشته است.

ساختار شرطی نوع سوم

ساختار این نوع شرطی از همه پُروپیمان‌تر است، اما منطق دارد. ما باید هم شرط و هم نتیجه را به گذشته ببریم، آن هم گذشته‌ای که اتفاق نیفتاده.

If + گذشته کامل (had + P.P) , … + would have + P.P

(If + Past Perfect, … would have + Past Participle)

• If I had studied harder… (اگر سخت‌تر درس خوانده بودم…)
  • (واقعیت: در گذشته سخت درس نخواندم.)
• …I would have passed the exam. (…امتحان را پاس کرده بودم.)
  • (واقعیت: در گذشته امتحان را پاس نکردم.)

کاربرد (گذشته غیر واقعی، پشیمانی)

۱. برای بیان حسرت (Regret):

• If I had woken up earlier, I wouldn’t have missed my flight. (اگر زودتر بیدار شده بودم، از پروازم جا نمی‌ماندم.)
  • (حسرت: دیر بیدار شدم و جا ماندم.)

۲. برای سرزنش یا نقد گذشته (Criticizing the past):

• If you had told me about the meeting, I would have prepared for it. (اگر راجع‌به جلسه به من گفته بودی، برایش آماده شده بودم.)
  • (سرزنش: تو به من نگفتی.)

۳. برای تصور یک گذشته‌ی متفاوت (Imagining a different past):

• If it hadn’t rained yesterday, we would have gone to the beach. (اگر دیروز باران نباریده بود، به ساحل رفته بودیم.)
  • (واقعیت: دیروز باران بارید و ما نرفتیم.)

مثال‌های کاربردی برای شرطی نوع سوم

• She would have helped you if you had asked her. (او به تو کمک کرده بود اگر از او خواسته بودی.)
• If I had known you were in the hospital, I would have visited you. (اگر می‌دانستم در بیمارستان بودی، به عیادتت آمده بودم.)
• They wouldn’t have gotten lost if they had used a map. (آن‌ها گم نشده بودند اگر از نقشه استفاده کرده بودند.)

نکته پیشرفته: اینجا هم could have (برای توانایی در گذشته) و might have (برای احتمال در گذشته) کاربرد دارند:

• If I had saved more money, I could have bought that car. (می‌توانستم آن ماشین را بخرم – اما نخریدم)
• If he had left earlier, he might have caught the train. (شاید به قطار می‌رسید – اما مطمئن نیستیم)

جملات شرطی ترکیبی (Mixed Conditionals)

اینجا همان بخشی است که اکثر مقاله‌ها سر سری از آن رد می‌شوند، اما برای یک نمره عالی در آیلتس، دانستن آن از نان شب واجب‌تر است.

جملات شرطی ترکیبی، همان‌طور که از نامشان پیداست، ترکیبی از شرطی نوع دوم و سوم هستند. ما «زمان» شرط و «زمان» نتیجه را با هم مخلوط می‌کنیم.

دو نوع اصلی شرطی ترکیبی داریم:

نوع ۱: گذشته‌ی غیر واقعی نتیجه‌ی حال غیر واقعی

(If + شرطی نوع ۳ , … نتیجه‌ی شرطی نوع ۲)

(If + had + P.P. , … would + Verb)

ما از این ساختار استفاده می‌کنیم تا بگوییم چطور یک اتفاق در گذشته (که تمام شده)، روی وضعیت فعلی ما در حال حاضر (که غیر واقعی است) تاثیر گذاشته.

• If I had studied medicine (in the past), I would be a doctor now (in the present).
  • (اگر در گذشته پزشکی خوانده بودم، الان دکتر بودم.)
  • واقعیت: گذشته پزشکی نخواندم، و الان هم دکتر نیستم.

مثال‌های بیشتر:

• If you had taken that job, you would be rich now. (اگر آن شغل را [در گذشته] قبول کرده بودی، الان پولدار بودی.)
• If I hadn’t missed the bus, I would be at work now. (اگر از اتوبوس جا نمانده بودم [در گذشته]، الان سر کار بودم.)
• He wouldn’t be so tired if he had gone to bed earlier last night. (او الان اینقدر خسته نبود اگر دیشب زودتر خوابیده بود.)

نوع ۲: حال غیرواقعی نتیجه‌ گذشته‌ غیرواقعی

(If + شرطی نوع ۲ , … نتیجه‌ی شرطی نوع ۳)

(If + Past Simple, … would have + P.P)

این نوع کمی عتیقه‌تر اما بسیار حرفه‌ای است. ما می‌گوییم چطور یک وضعیت یا ویژگی کلی و دائمی (در حال)، روی یک اتفاق در گذشته تاثیر گذاشته است.

• If I were a good cook (I am not, general present), I would have cooked dinner last night (past action).
  • (اگر آشپز خوبی بودم [که به طور کلی نیستم]، دیشب شام پخته بودم.)
  • واقعیت: من آشپز خوبی نیستم، و دیشب هم شام نپختم.

مثال‌های بیشتر:

• If I spoke English (I don’t, general present), I would have applied for that job in London last year. (اگر انگلیسی صحبت می‌کردم [به طور کلی]، پارسال برای آن شغل در لندن درخواست داده بودم.)
• If he wasn’t so lazy (he is, general present), he would have finished the project on time. (اگر او اینقدر تنبل نبود [که هست]، پروژه را به‌موقع تمام کرده بود.)

جدول مقایسه انواع جملات شرطی

این هم یک جدول خلاصه برای اینکه عصاره بحث در ذهن شما بنشیند. اگر در ابتدا سردرگم شدید، فقط روی چهار نوع اصلی از انواع جملات شرطی زوم کنید.

/

کوئیز جملات شرطی

1.

If water ______ 100 degrees, it ______.

reaches / will boil

reached / would boil

will reach / will boil

reaches / boils

2.

If I ______ John tomorrow, I ______ him about the party.

saw / would tell

will see / will tell

see / tell

see / will tell

3.

What ______ if you ______ the lottery next week?

would you do / won

would you do / win

will you do / win

did you do / won

4.

She ______ very angry if she ______ the truth about yesterday.

would be / knows

was / knew

would be / knew

will be / knows

5.

If I ______ you, I ______ worrying.

am / will stop

were / would stop

were / stopped

was / would stop

6.

We ______ swimming yesterday if it ______ so cold.

would go / wasn't

will go / wasn't

would have gone / wasn't

would have gone / hadn't been

7.

He ______ the train if he ______ now.

would miss / didn't leave

will miss / doesn't leave

misses / doesn't leave

will miss / don't leave

8.

If I ______ that much cake last night, I ______ sick now.

didn't eat / wouldn't feel

hadn't eaten / wouldn't have felt

haven't eaten / won't feel

hadn't eaten / wouldn't feel

9.

Plants ______ if they ______ enough water.

die / don't get

would die / didn't get

will die / won't get

die / won't get

10.

I ______ the world if I ______ younger.

will travel / am

would have traveled / had been

travel / was

would travel / were

بررسی

سوالات متداول

آیا می‌توان به جای if از when استفاده کرد؟

فقط در شرطی نوع صفر. وقتی از when استفاده می‌کنید، تاکید می‌کنید که این اتفاق «قطعا» رخ می‌دهد، نه «اگر» رخ بدهد.

• When I am tired, I go to bed. (هر وقت که خسته هستم…)
• If I am tired, I go to bed. (اگر خسته باشم…)

در این مورد خاص (نوع صفر)، هر دو تقریبا یک معنی دارند. اما در انواع دیگر (اول، دوم، سوم) نمی‌توانید آن‌ها را جایگزین کنید.

Unless به چه معناست؟

Unless یک جایگزین بسیار شیک برای «If… not» (اگر… نه) است.

• If you do not study, you will fail. (اگر درس نخوانی، رد می‌شوی.)
• Unless you study, you will fail. (مگر اینکه درس بخوانی، [وگرنه] رد می‌شوی.)

آیا جمله شرطی حتما باید با If شروع شود؟

خیر. شما می‌توانید جای دو بخش جمله را عوض کنید. فوت کوزه‌گری اینجاست:

• اگر جمله با If شروع شود، حتما به ویرگول (comma) در وسط جمله نیاز داریم:

If I study, I will pass

• اگر جمله با بخش «نتیجه» شروع شود، به ویرگول نیاز نداریم:

I will pass if I study

وارونگی (Inversion) در جملات شرطی چیست؟

• نوع اول: (به جای If you should see him…) ← Should you see him, tell him to call me.
• نوع دوم: (به جای If I were you…) ← Were I you, I would apologize.
• نوع سوم: (به جای If I had known…) ← Had I known, I would have helped.

استفاده درست از این ساختار، سطح زبان شما را به شدت بالا نشان می‌دهد.